Izbori u Danilovgradu 1936: Suša, seljački dugovi i borba za glasove

Devet opština u jednom srezu

Godine 1936. Danilovgradski srez obuhvatao je približno istu teritoriju kao današnja opština Danilovgrad, ali nije bio organizovan kao jedinstvena opština. Prema administrativno-upravnoj podjeli koju opisuje istoričar Zoran Lakić, činilo ga je devet opština: Danilovgrad, Vražegrmci, Zagarač, Jelenak, Komani, Kosov Lug, Pavkovići, Petrušinovići i Spuž.

Oglasi

ALP TRADE D.O.O. – AKCIJA KOJA SE NE PROPUŠTA!

Zeković Real Estate za svog kupca traži parcelu na potezu Danilovgrad – Kosić.

Dodaj oglas

Servis tepiha Jaki

Rasadnik Ivanović – Lalevići

KERAMIKA I PRIRODNI KAMEN – KVALITETNA I PRECIZNA UGRADNJA

Dodaj oglas

Održavanje zelenih površina

PRODAJE SE JEDNOSOBAN STAN U DANILOVGRADU

Iako su pripadale istom srezu, ove sredine nijesu imale jednake potrebe ni iste probleme. Razlikovale su se po privrednim mogućnostima, položaju stanovništva, infrastrukturi i političkim prilikama. Upravo su te lokalne razlike bile važne u predizbornoj kampanji: političke grupacije morale su da se obraćaju biračima koji su od opštinske uprave očekivali rješavanje svakodnevnih, često vrlo praktičnih pitanja.

Među njima su se izdvajali poljoprivreda, zaduženost domaćinstava, putevi, obrazovanje i mogućnost da se život u seoskim sredinama učini podnošljivijim. U Komanskoj opštini, na primjer, do 1932. godine nije bio izgrađen nijedan metar kolskog puta. Ni obrazovne prilike nijesu bile povoljne: škola u Martinićima bila je dotrajala i loše smještena, a pojedini učenici svakodnevno su pješačili i više od šest kilometara.

Lakić ukazuje i na zdravstvenu zapuštenost seoskih sredina, siromaštvo i nepovoljan položaj seoskih slugu i nadničara, koji su bili slabo plaćeni. Lokalni izbori zbog toga nijesu mogli biti odvojeni od pitanja životnog standarda i mogućnosti privrednog oporavka.

(Izvor: Zoran Lakić, „Opštinski izbori u Danilovgradu 1936. godine“, str. 99–100.)

Suša i navodnjavanje kao pitanje opstanka ravnice

Među najvećim problemima Danilovgradskog sreza bila je zavisnost poljoprivrede od vremenskih prilika. Bjelopavlićka ravnica imala je veliki poljoprivredni potencijal, ali su sušne godine ugrožavale trud seljaka i otvarale pitanje kako obezbijediti redovnu proizvodnju.

Lakić navodi da su suše 1935. i 1936. godine ozbiljno pokazale koliko je poljoprivreda bila ranjiva. U takvim okolnostima navodnjavanje nije bilo samo tehničko pitanje već jedna od ključnih tema za najveći dio stanovništva sreza.

Posebnu težinu tom problemu davala je mogućnost da bi uređen sistem navodnjavanja višestruko povećao prinose. U martu 1936. godine Mihailo Bošković, narodni poslanik iz Danilovgrada i predsjednik Sreskog odbora Jugoslovenske radikalne zajednice (JRZ), govorio je u Narodnoj skupštini u Beogradu upravo o tom pitanju.

Bošković se založio za izgradnju sistema kojim bi se natapala Bjelopavlićka ravnica. Prema njegovom izlaganju, proizvodnja bi mogla da dostigne „oko 4.000 vagona kukuruza“, što je, kako je tvrdio, bila količina dovoljna da podmiri potrebe Crne Gore i Hercegovine.

Tokom aprila 1936. objavljena je vijest o odobrenju kredita od dva miliona dinara za regulisanje rijeke Zete niz Bjelopavliće i omogućavanje natapanja ravnice. Od tog iznosa Danilovgradskom srezu bilo je namijenjeno 350.000 dinara. Ova odluka predstavljena je kao moguća potvrda da su problemi na koje je ukazivano u prethodnom periodu počeli da dobijaju institucionalnu pažnju.

U maju iste godine donesena je i uredba kojom je odobren kredit za obezbjeđivanje vode u bezvodnim srezovima Zetske banovine. Na njenim osnovama razrađivan je projekat natapanja Bjelopavlića, uz planove za velike hidroenergetske objekte na području Zete i Slapa, preko kojih bi se voda dovodila u kanale. U projektu se pominjalo natapanje zemljišta sve do rijeke Sušice.

Međutim, plan nije značio da su radovi bili završeni niti da je sistem već postojao. Lakić navodi da je za realizaciju projekta bilo potrebno obezbijediti još 12 do 15 miliona dinara. U predizbornoj godini, dakle, navodnjavanje je bilo istovremeno pitanje stvarne potrebe stanovništva i tema koju su politički akteri mogli da predstave kao dokaz svoje sposobnosti da obezbijede pomoć države.

(Izvor: Lakić, str. 100–101; autor se u ovom dijelu poziva i na tadašnju štampu iz marta, aprila i maja 1936. godine.)

Seljaci u dugovima: Danilovgrad među najzaduženijima

Suša nije bila jedina teškoća. Mnogi seljaci nijesu imali finansijsku rezervu koja bi im omogućila da lakše prebrode lošu godinu, pa su dugovi dodatno otežavali njihov položaj.

Pozivajući se na istraživanja akademika Obrena Blagojevića o crnogorskom seljaštvu između dva svjetska rata, Lakić navodi da je 1935. godine u Crnoj Gori bilo zaduženo 38 odsto seljačkih gazdinstava. Zadužena domaćinstva imala su, prema tom prikazu, prosječan dug od 8.638 dinara.

Danilovgradski srez bio je na četvrtom mjestu među najzaduženijim djelovima Crne Gore. Prosječan dug po jednom gazdinstvu iznosio je 11.602 dinara, što je bilo znatno iznad crnogorskog prosjeka. Kada se posmatra dug u odnosu na obrađenu površinu, srez je bio na drugom mjestu, sa 15.153 dinara duga po hektaru.

Ovi podaci daju važan kontekst za razumijevanje predizborne kampanje. Seljaci nijesu birali samo između političkih grupacija, već su se suočavali s pitanjima koja su neposredno uticala na opstanak njihovih domaćinstava: kako obezbijediti vodu za njive, kako izmiriti dugove, smanjiti namete i sačuvati prihod od proizvodnje.

Upravo zato je posebno značajno što je među mjerama o kojima se govorilo tokom 1936. bila i uredba o otpisu polovine zemljoradničkih dugova. Ona je dobila veliki publicitet i bila je dio šireg paketa obećanja i mjera vezanih za privredne i socijalne prilike.

I ovdje je važno razlikovati najavu ili usvojenu uredbu od njenog stvarnog sprovođenja u svakom pojedinačnom slučaju. Lakićev rad nam pokazuje da su takve mjere postale dio predizbornog ambijenta, ali sam po sebi ne daje potpunu sliku o tome koliko je domaćinstava u Danilovgradskom srezu zaista imalo korist od njih.

(Izvor: Lakić, str. 100–101; Obren Blagojević, „Crnogorsko seljaštvo između dva svjetska rata“, kako je citirano u Lakićevom radu.)

Političke grupacije i borba za zajednički nastup

Dok su se u selima razmatrali putevi, dugovi, navodnjavanje i druga lokalna pitanja, političke grupacije pokušavale su da organizuju birače i pronađu način da pridobiju podršku.

U izbornoj borbi posebno su se izdvajale Jugoslovenska radikalna zajednica (JRZ), kao vladajuća politička grupacija, i Udružena opozicija (UO), uz takozvanu Građansku listu u pojedinim opštinama.

Opozicija je pokušavala da objedini različite političke struje, među kojima su bili demokrate, zemljoradnici, federalisti i radikali. Takav savez nije bilo lako organizovati jer su se njegovi učesnici razlikovali po programu, ideološkim stavovima i odnosu prema komunistima.

U Lakićevom prikazu pominje se i Sekula Drljević, kojem autor pripisuje isticanje nacionalizma u izbornoj borbi, dok su se unutar opozicije vodile rasprave o tome kako prevazići političke razlike i uspostaviti zajednički nastup. Među zabilježenim stavovima bilo je i insistiranje da se postojeća neslaganja najprije razjasne kako bi saradnja u Udruženoj opoziciji imala čvršće temelje.

Komunistički pokret takođe je imao svoje mjesto u političkim odnosima u srezu. Lakić navodi da je organizacija KPJ u Danilovgradu konstituisana 1934. godine, a do 1936. godine partijske organizacije postojale su i u Petrušinovićima i Kosovom Lugu. Poseban uticaj komunista autor bilježi u Jelenku i Spužu, a zatim i u Vražegrmcima.

Važan dokument iz te kampanje bila je deklaracija predstavnika Udružene opozicije i Narodnog fronta slobode iz Danilovgradskog sreza, usvojena u oktobru 1936. godine. Potpisala su je 44 lica različitih političkih pripadnosti. Dokument je tražio zajednički nastup opozicionih kandidata i pokušao da oblikuje program koji bi odgovorio na probleme stanovništva.

Među zahtjevima su bili ravnopravniji odnos opštinskih vlasti prema građanima bez obzira na političku pripadnost, smanjenje nameta, rješavanje nagomilanih opštinskih dugovanja, izgradnja i održavanje puteva, navodnjavanje Bjelopavlićke ravnice i izgradnja željezničke pruge Nikšić–Podgorica.

To je jedan od najzanimljivijih djelova dokumenta: politička deklaracija nije se zadržala samo na opštim porukama o slobodi i demokratiji već je obuhvatila pitanja koja su stanovnici mogli prepoznati u svakodnevnom životu.

(Izvor: Lakić, str. 101–105.)

Zborovi, nadmetanje i upadi na skupove

Predizborna kampanja odvijala se kroz tradicionalne oblike političkog okupljanja. Organizovani su zborovi u selima, a predstavnici političkih grupacija obilazili su domaćinstva kako bi biračima objasnili značaj izbora i predstavili svoje kandidate.

Lakić prenosi zapis iz jednog partijskog dokumenta prema kojem su organizatori obilazili sela, držali zborove i birali odbore koji bi učestvovali u daljoj izbornoj aktivnosti. Kampanja se, međutim, nije odvijala samo kroz javno predstavljanje programa. Nerijetko su protivničke grupacije koristile zborove svojih rivala kako bi preuzele riječ i preusmjerile okupljanje u svoju korist.

U jednom izvještaju sa terena, datiranom 9. novembra 1936. godine, opisuje se kako su pristalice jedne strane uspjele da preuzmu skup koji je organizovao politički protivnik. U istom zapisu navodi se da su pojedini govornici dočekivani neprijateljski i da im okupljeni nijesu dozvoljavali da govore.

Takvi događaji pokazuju da je predizborna borba bila znatno življa i oštrija nego što bi se moglo zaključiti samo iz formalnih programa i spiskova kandidata. Politički skupovi bili su mjesta predstavljanja ideja, ali i neposrednog sukoba pristalica različitih opcija.

U tadašnjoj štampi pojavljuju se i satirične pjesmice kojima su ismijavana predizborna obećanja kandidata. One su predstavljale još jedan način političkog nadmetanja: kroz humor, dosjetke i javno osporavanje protivničkih kandidata.

Lakić bilježi da su se tokom kampanje širile i optužbe za pritiske, zastrašivanje i pokušaje uticaja na birače. Takve navode treba čitati u kontekstu izvještaja i političkih sukoba iz tog vremena, uz razlikovanje onoga što izvor prenosi od onoga što je moguće nezavisno potvrditi.

(Izvor: Lakić, str. 106–108; među korišćenim izvorima autor navodi tadašnju štampu, uključujući „Slobodnu misao“ i „Zetski glasnik“, kao i arhivsku građu.)

Koliko je vrijedio jedan glas?

Možda najupečatljiviji detalj iz Lakićevog rada odnosi se na navode o potkupljivanju birača. Autor, pozivajući se na izvještaj iz 1936. godine, bilježi tvrdnje da su seljacima nuđeni žito i novac kako bi glasali za određene kandidate.

U jednom takvom navodu izričito se pominje da je „cijena glasa je bila 100 kg kukuruza“.

Ovaj podatak ne znači da je svaki glas ili svaki birač bio obuhvaćen takvom praksom. On pokazuje da su optužbe za kupovinu glasova bile dio tadašnje izborne borbe i da su poljoprivredni proizvodi, u sredini u kojoj su dugovi i neizvjesnost proizvodnje bili ozbiljni problemi, mogli biti sredstvo političkog uticaja.

Lakić bilježi i navode o zastrašivanju birača. U izvještajima se pominju slučajevi u kojima su državni službenici navodno upozoravani na posljedice ukoliko podrže opozicione kandidate, kao i tvrdnje o otpuštanju ili premještanju pojedinih ljudi. Autor navodi i primjere pritisaka na pristalice opozicije tokom kampanje.

Uz ove navode neophodan je oprez. Riječ je o tvrdnjama zabilježenim u tadašnjim novinskim i partijskim dokumentima, u vremenu obilježenom oštrim političkim sučeljavanjem. Ipak, njihovo prisustvo u izvorima govori da pitanje slobodnog opredjeljivanja birača nije bilo samo formalno, već i predmet ozbiljnih sporova.

(Izvor: Lakić, str. 102, 108–110; autor se u napomenama poziva na arhivske dokumente i tadašnju štampu.)

Kako su bile raspoređene izborne liste?

Izbori su bili zakazani za 22. novembar 1936. godine, a potvrđivanje kandidatskih lista završeno je do 13. novembra. Na području sreza nastupale su tri glavne liste: JRZ, Udružena opozicija i Građanska lista. U Jelenku je postojala i lista neopredijeljenih kandidata.

Raspored nije bio isti u svih devet opština. Prema Lakićevom prikazu, JRZ nije imala listu samo u Jelenku. Lista Udružene opozicije nije bila prijavljena u Danilovgradu, Zagaraču i Komanima, dok je Građanska lista bila prijavljena u Danilovgradu, Jelenku i Petrušinovićima.

Razlike su vidljive i u broju kandidata. U Zagaraču se pojavila samo jedna lista sa jednim kandidatom. U Jelenku su bile zastupljene tri liste sa ukupno šest kandidata, dok je u Komanima bila istaknuta samo lista JRZ, sa dva kandidata. Ukupno je, prema radu, istaknuto 25 kandidata na svim listama.

Takva raspodjela pokazuje koliko su lokalne političke prilike uticale na izborni proces. U nekim opštinama postojalo je više opcija, dok su u drugima birači imali vrlo ograničen izbor. Kandidatske liste zato nijesu predstavljale samo presjek političkih stranaka već i odnos snaga, organizovanosti i mogućnosti političkog djelovanja u svakoj sredini.

(Izvor: Lakić, str. 108–109.)

Rezultati: ko je pobijedio u Danilovgradskom srezu?

Lakićev prikaz izbornih rezultata pokazuje da se podaci iz tadašnjih izvora ne podudaraju u potpunosti. Prema jednom izvještaju koji autor navodi, JRZ je pobijedila u četiri opštine, Udružena opozicija u druge četiri, dok je u devetoj zabilježen jednak broj glasova. Drugi izvor, zvanični „Zetski glasnik“ od 28. novembra 1936, objavio je drugačiji raspored: šest opština za JRZ i tri za Udruženu opoziciju. U partijskom dokumentu nastalom nakon izbora pojavljuje se i treća podjela — tri opštine za opoziciju, dvije za vlast i četiri za takozvane građanske predstavnike.

Ovakva razlika između izvora važna je za istorijski prikaz: ona znači da rezultat po opštinama treba predstaviti uz navođenje izvora, a ne kao jedinstven i potpuno usaglašen bilans.

U zbirnom prikazu glasova Lakić navodi da je Udružena opozicija dobila 2.906 glasova, a JRZ 1.837, odnosno odnos od približno 61 prema 39 odsto u korist opozicije. U fusnoti se, međutim, prenosi i drugačiji obračun iz drugog izvora, sa 2.827 glasova za opoziciju i 1.827 za JRZ. I ove brojke pokazuju da se pojedini podaci u sačuvanim izvještajima razlikuju.

Autor navodi da je Udružena opozicija najveći procenat glasova ostvarila u Jelenku i Vražegrmcima, gdje su komunističke organizacije imale znatniji uticaj. Najveći uspjeh JRZ zabilježen je u opštini Danilovgrad. U tom kontekstu važno je imati u vidu da lista Udružene opozicije u Danilovgradu nije ni bila prijavljena, pa odsustvo njenih glasova ne treba tumačiti kao da je riječ o izboru na kojem su se dvije liste ravnopravno nadmetale.

Prema Lakićevom prikazu, odziv birača bio je visok: u Zetskoj banovini glasalo je više od 70 odsto birača, dok je u Danilovgradskom srezu izlaznost prelazila 80 odsto.

Izborni rezultati, dakle, nijesu samo priča o tome koja je grupacija osvojila više opština ili glasova. Oni odražavaju neujednačenu organizovanost političkih aktera, razlike između lokalnih sredina, uticaj kampanje i ozbiljne sporove oko samog izbornog procesa.

(Izvor: Lakić, str. 109–110; autor se poziva, između ostalog, na „Narodni list“ i „Zetski glasnik“ od 28. novembra 1936, kao i na tadašnju partijsku i arhivsku građu.)

Kada se svi ovi detalji poslože, Danilovgrad 1936. godine postaje mnogo jasniji. Srez od devet opština, sa velikim razlikama između lokalnih sredina i nizom problema koji su direktno oblikovali politička očekivanja stanovništva.

Suša i navodnjavanje nijesu bili sporedna tema, već pitanje prinosa i opstanka gazdinstava. Seljačka zaduženost bila je iznad prosjeka, a putevi, škole i osnovni uslovi života nijesu bili jednako dostupni svima. U takvom ambijentu političke grupacije predstavljale su programe, pokušavale da uspostave saveze, organizovale zborove i obilazile sela, dok su protivnici jedni druge optuživali za pritiske i nepoštene metode.

Posebnu vrijednost Lakićevog rada čini to što se u njemu smjenjuju veliki politički događaji i mali, ali upečatljivi detalji: narodni poslanik koji u Beogradu govori o navodnjavanju ravnice; planovi vrijedni milione dinara; dugovi izraženi u iznosima koje su domaćinstva teško mogla da podnesu; zborovi na kojima se protivnički govornici nijesu mogli čuti; navodi o glasu plaćenom kukuruzom.

To je Danilovgrad prije 90 godina — ne samo kroz spisak kandidata i izbornih pobjednika, već kroz život ljudi koji su od lokalne vlasti očekivali put, vodu, manji dug i sigurniju budućnost.

Izvor: Zoran Lakić, „Opštinski izbori u Danilovgradu 1936. godine“, Istorijski zapisi, godište LXIV, br. 3–4, 1991, str. 99–111. Rad je objavljen u tematskom broju časopisa posvećenom opštinskim izborima 1936. godine. Sadržaj broja na sajtu časopisa Istorijski zapisi.