Dominantni dio opštinskog atara Danilovgrada čini Bjelopavlićka ravnica, površine od oko 160 km2, kroz koju protiče rijeka Zeta. O porijeklu i značenju imena Zeta, (Zenta, Genta) tumačenja su podijeljena između onih koji korijen traže u hidronimiji i onih koji smatraju da porijeklo treba tražiti u oblasti kroz koju protiče.

Oblast Danilovgrada u geološkom, geografskom, klimatskom i hidrografskom smislu specifičan je i nadasve povoljan prostor za život ljudskih zajednica od praistorijskih vremena. Klasičan je primjer mikroregije koja posjeduje sve prirodne predispozicije za vlastiti samostalni opstanak.

Nepobitno svedočanstvo ovakvoj njenoj poziciji tokom različitih istorijskih perioda predstavlja izuzetno mnoštvo arheoloških lokaliteta i njihova hronološka slojevitost. Ona u vertikalnoj stratifikaciji iskazuje kontinuitet od praistorije do poznog srednjeg vijeka i savremenog perioda.

Ovakva situacija, u istorijskoj dimenziji, koja podrazumijeva vidove duhovnog, društvenog, ekonomskog i etničkog nasleđa, svrstava ovu teritoriju u rang najbitnijih, ali istovremeno, uz pojedine izuzetke, i najslabije istraženih prostora na tlu Crne Gore.

Fortice

Fortica “Hamidija” na Veljem Stologlavu podignuta 1876god. Nepravilnog je oblika, opasana lučnim zidom sa puškarnicama i ispustom prema Spužu (tablja) dužine 22 a širine 7 metara.

Na tablji su otvori za 3- 5 topova. Unutar utvrđenja bile su : kasarna na sprat 11x9m, bistijerna i tamnica Po završetku Veljeg rata dodijeljena je kučkom junaku Bacu Ivanoviću i sinu mu Božu. Do II svjetskog rata ova fortica je bila sačuvana, a danas je u ruševinama. (Branko Babić, Spuž i njegova okolina, Cetinje 2007, 17-60)


Veliki broj ovih lokaliteta- gotovo svi – je pretrpio neke od oblika devastacije. Najugroženiji su svakako oni  neposredno uz obalu rijeke Zete. Različiti su povodi, oblici i vrste devastacija. Najarakterističniji i najpogubniji su bili poratni zahvati na melioraciji poljopprivrednih komplesa, kada su pojedini lokaliteti potpuno i nepovratno izgubljeni. Jedan broj je devastiran sa razloga korišćenja jeftinog građevinskog materijala, no najčešći i uzrok i razlog devastacije je nepoznavanje značaja i vrijednosti ovih svojevrsnih svjedočanstava prohujalih vremena.

Kulturna baština predstavlja osnov nacionalnog identiteta i identiteta lokalne zajednice. Zato obrazovne ustanove u saradnji sa Opštinom Danilovgrad treba da kroz dio nastavnog programa koji se odnosi na saradnju sa lokalnom zajednicom uvrste aktivnosti kojima će se učenici upoznati sa prosotrom u kojem žive i sa načinom njegovog korišćenja.

Govoriti o kulturnoj baštini znači poznavati istorijske, kulturne vrijednosti i tradicije u cilju njihovog očuvanja . Poštovanje tradicije, podjednako je važno, kao i stvaranje novih umjetničkih vrijednosti. Za podizanje svijesti građana o značaju kulturne baštine, od posebne važnosti su obrazovni sistem i mediji.

Zato upravljačko tijelo zaštićenog dobra Rijeka Zeta treba da štiti i unaređuje prostor i razvija svoju ponudu i na vrijednostima kulturne baštine, uz striktno poštovanje odredbi zakona o kulturnim dobrima i pravilima konzervatorske struke.

Prvenstveno je nužno preduzeti ozbiljne korake u dijelu edukacije lokalnog stanovištva( kroz različite oblike
radionica), uspostavljanje info-panoa i svakako za početak priprema nekih od lokaliteta za savremenu turističku prezentaciju.

Benefiti koje bi time lokalna zajednica dobila su višestruki. Ljudi bi prosto shvatili da se u njihovoj neposrednoj blizini događa nešto bitno na planu kako arheologije tako i kulture uopšte. Svakako bi i njihova motivacija na planu zaštite ovih kulturoloških dragulja bila dovedena do neophodnog nivoa.Ovo bi neminovno rezultiralo popularizacijom šireg područja i u krajnjem , svakako, do znatnih finansijskih efekata.

Kao jedan od mogućih primjera uključivanja lokalne zajednice na promociji i valorizaciji kulturne baštine može poslužiti i aktivnost mještana sela Ljutotuk za obnovu i očuvanje mosta na istoimenom potoku.

Studija zaštite rijeke Zete