Na današnji dan Kralj Nikola uputio poziv Bjelopavlićima da se okupe na Carevom Lazu

U trenucima duboke krize, dok austrougarske snage neumoljivo napreduju kroz Crnu Goru, Kralj Nikola I Petrović uputio je poziv  Bjelopavlićima da se okupe na Carevom Lazu i pruže otpor neprijatelju ili izginu u pokušaju. Ovaj poziv, poslan posredstvom ministra pravde Marka Radulovića, predstavlja jedan od očajničkih pokušaja da se organizuje poslednji otpor u opštoj konfuziji koja je zahvatila zemlju nakon završnih udara Austro-Ugarske u njenoj ofanzivi.

Austrougarska ofanziva na Crnu Goru započela je 5. januara 1916. godine, pod komandom generala Hermana Keviesa fon Kevishaže, sa Trećom armijom koja je brojala višestruko veće snage od crnogorskih branilaca. Crnogorska vojska, sa oko 40.000 vojnika, bila je suočena sa zadatkom odbrane fronta dugog preko 500 kilometara, bez značajne pomoći saveznika u municiji, hrani ili opremi. Ključni udari usmjereni su na položaje oko Lovćena, koji su pali 8. i 9. januara, što je dovelo do pada morala među trupama i civilima. Cetinje, prestonica, okupirano je 11. januara, a istovremeno je na Sandžačkom frontu došlo do slavne Bitke kod Mojkovca 6. i 7. januara, gdje su crnogorske snage pod komandom generala Janka Vukotića zaustavile neprijateljski prodor.

U vrijeme ofanzive austrougarskih trupa na Crnu Goru, krajem 1915. godine, oko 500 crnogorskih iseljenika, koji su živjeli u Americi, krenuli su kao dobrovoljci da pomognu odbranu Crne Gore. Nakon višenedjeljnog putovanja, stigli su u italijansku luku Brindizi, odakle su brodom “Brindizi“ krenuli preko Jadrana. Trebalo je da se iskrcaju u albanskoj luci Medova, a odatle da krenu prema Crnoj Gori. Brod sa oko 500 crnogorskih dobrovoljaca doplovio je 6. januara 1916. godine u Medovski zaliv, ali je na 500 m od obale naletio na podvodnu minu. Brod je za kratko vrijeme potonuo, a smrt je u Medovskom zalivu našlo više od 380 crnogorskih dobrovoljaca, dok se oko 160 spasilo.

U ovoj atmosferi haosa, ideja o okupljanju na Carevom Lazu – istorijski poznatom mjestu simboličnog značaja, vezanom za ranije borbe protiv Osmanlija – nastala je kao dio širih pokušaja da se organizuje finalna bitka. Carev Laz, smješten u centralnom dijelu Crne Gore, trebalo je da postane mjesto gde će se Crnogorci suprotstaviti okupatoru u herojskom činu, slično legendarnim bitkama iz prošlosti. Poziv upućen Bjelopavlićima, jednom od ključnih plemena poznatom po ratničkoj tradiciji, imao je za cilj da mobiliše lokalne snage i podigne duh otpora. Međutim, ova inicijativa bila je samo jedna od mnogih ideja rođenih u konfuziji, dok je vlada istovremeno razmatrala pregovore o primirju.

Istorijski kontekst ovog događaja duboko je povezan sa širim tokom Prvog svetskog rata. Crna Gora, saveznik Srbije, pridružila se ratu 6. avgusta 1914. godine, uprkos obećanjima Austro-Ugarske o teritorijalnim ustupcima u slučaju neutralnosti. Nakon pada Srbije u oktobru 1915, Austro-Ugarska je iskoristila priliku da napadne Crnu Goru, sa ciljem da je izbaci iz rata. Kralj Nikola, koji je vladao od 1860. godine kao knez, a od 1910. kao kralj, bio je poznat po svojoj despotskoj vladavini i ambicijama da proširi teritoriju. U januaru 1916., dok su pregovori o primirju bili u toku, kralj je poslao telegram austrijskom caru tražeći dostojanstvene uslove za prekid vatre.

Ipak, otpor nije uspio da zaustavi napredovanje neprijatelja. General Radomir Pešić podnio je ostavku 17. januara i pridružio se srpskoj vojsci u povlačenju, a premijer Lazar Mijušković napustio je zemlju istog dana. Kralj Nikola napustio je Crnu Goru 19. januara, otišavši u Skadar, a zatim u Italiju, odakle je kasnije otišao u Francusku u egzil. Austro-Ugarska je okupirala Crnu Goru do oktobra 1918, a kraljevstvo je formalno prestalo da postoji nakon Podgoričke skupštine u novembru 1918, kada je ujedinjeno sa Srbijom.